Hśsbóndinn og žręllinn

Inngangur:

Lög frį Alžingi um Evrópska efnahagssvęšiš (EES) uršu 25 įra 12. janśar 2018. Žau voru sett ķ miklum įgrein­ingi, t.d. vegna sann­fęr­ingar margra žingmanna um, aš žau fęlu ķ sér fram­sal rķk­is­valds til yfir­žjóšlegra samtaka og brytu žannig ķ bįga viš Stjórnarskrį. Sķšan hefur heldur betur snarazt į merinni vegna stofnana­vęšingar Evrópu­sambandsins, ESB, žar sem fram­kvęmda­stjórn ESB setur į laggirnar stofnanir į ę fleiri svišum og felur žeim vķštęk völd į hverju mįlefna­svišinu į fętur öšru, žar sem rįšherra­rįšiš hefur įkvešiš og ESB-žingiš samžykkt aš fęra skuli valdiš frį stjórn­völdum ašildar­rķkjanna og til fram­kvęmdastjórnar ESB. Oftast er žetta gert meš vķsun til stjórnar­skrįr­ķgildis ESB, Lissabon­sįttmįlans. Įgętt dęmi um žetta er Orku­samband ESB, sem er skilgreint meš Žrišja orku­mark­ašs­lagabįlki ESB, ŽOL, og Orku­stofnun ESB, ACER (=Agency for the Cooperation of Energy Regulators). Fram­kvęmda­stjórnin ętlast til žess, aš EFTA-rķkin ķ EES lśti stjórn žessara stofnana sinna, nįnast eins og um ESB-rķki vęri aš ręša, og žar stendur hnķfurinn ķ kśnni.

Ķ EES eru 3 EFTA-rķki, Ķsland, Noregur og Liechten­stein. Hvert žeirra um sig hefur neitunarvald ķ Sameiginlegu EES-nefndinni gagnvart tillögum ESB, eša einhvers EFTA-lands, um upptöku gjörša ESB ķ EES-samninginn. Žótt fulltrśar allra žriggja EFTA-landanna lįti ESB-fulltrśana kśga sig ķ Brüssel til aš samžykkja gjörš, sem tvķmęlis orkar aš taka upp ķ EES-samninginn, hvķlir aš stjórnlögum sį stjórn­skipulegi fyrirvari į samžykkinu, aš Alžingi stašfesti eša hafni gjörninginum. Nįkvęmlega hiš sama įtti viš ķ Noregi. Žar er hins vegar gjį į milli žings og žjóšar ķ afstöšunni til ESB. Žaš er rökrétt, aš innlimunarsinnar ķ bįšum löndum verji alla gjörninga, sem Sameiginlega EES-nefndin samžykkir, meš kjafti og klóm, enda vilja žeir sjįlfsagt helzt taka upp allar gjöršir ESB ķ lagasafn lands sķns. Ķ žessari afstöšu felst efnahagsleg fįvķsi um hag smįžjóšar og stjórnlagaleg blinda.

 

Óžol ESB:

F.o.m. samžykkt allra ašildarlanda ESB į stjórnarskrįr­ķgildinu, Lissabon-sįttmįl­anum, įriš 2009, stefna allar 3 megin­stjórn­einingar ESB, Framkvęmda­stjórn, Rįšherrarįš og ESB-žingiš, aš žvķ aš fęra hvern mįlaflokkinn į fętur öšrum undan stjórnkerfi ašildar­landanna og undir mišstżringu ESB, eins og fyrirskrifaš er ķ téšum sįttmįla. Til aš taka viš stjórn mįlaflokkanna frį ašildar­löndunum beitir Framkvęmdastjórnin žeirri ašferš aš setja į laggirnar stofnun fyrir hvern mįlaflokk og fela henni vķštękar valdheimildir į viškomandi sviši undir sķnu eftirliti. Mį nefna Banka­samband ESB, sem EFTA-löndin hafa gengiš ķ, Orku­samband ESB og Orku­stofnun ESB, ACER (=Agency for the Cooperation of Energy Regulators), sem nś stendur styr um į Ķslandi og ķ Noregi. Sameigin­lega EES-nefndin samžykkti aš męla meš viš žjóšžing EFTA-landanna žriggja 5. maķ 2017, aš žau innleiddu ŽOL ķ EES-samninginn, sem m.a. fęrir endanlegt vald yfir raforkuflutningsmįlum landanna til ACER. Nefna mį, aš ķ buršarlišnum er 1000 blašsķšna višbót frį höfuš­stöšvum ESB, Berlaymont, viš ŽOL og į döfinni er sambęrileg löggjöf į vinnumįlasviši. Norska verkalżšs­hreyfingin giršir sig nś ķ brók til aš veita henni višnįm, en sś ķslenzka liggur ķ hżši sķnu.

Ķ upphafi 10. įratugar 20. aldarinnar var stofnaš til EES sem fordyris aš ESB fyrir EFTA-žjóširnar, sem žį voru allar taldar stefna inn ķ ESB. Žęr sömdu sķšan allar um ašild aš ESB, nema Ķsland og Liechtenstein, en norska žjóšin hafnaši norska samninginum įriš 1994 ķ annaš sinn. Hiš fyrra sinniš var haustiš 1972, og var höfundur žessarar greinar žį nżkominn til nįms ķ Žrįndheimi og rak ķ rogastanz yfir hitanum ķ kosningabarįttunni.

EES-samninginn hefur dagaš uppi sķšan 1992, sem er óešlilega langur tķmi fyrir brįšabirgša fyrirkomulag af žessu tagi. Žaš getur ekki gengiš til lengdar, aš fullvalda žjóšir lįti bjóša sér aš taka upp löggjöf rķkja­sambands til žess aš fį aš eiga ķ višskiptum viš fyrirtęki žar. Lķklega er enginn višskiptalegur įvinningur af žessu ķ ljósi hagstęšs frķverzlunar­samnings Kanada viš ESB, sem Ķslendingum ętti aš standa til boša. Kostnašurinn, beinn og óbeinn, af žessu fyrirkomulagi er svo mikill, aš hann dregur nišur lķfskjörin hér, eins og drepiš veršur į. Frjįlst flęši fólks hingaš hefur vissulega dregiš śr ženslu į vinnumarkaši, en skapaš jaršveg ólöglegra undirboša į vinnumarkaši og misnotkun į fólki. Fólk af erlendu bergi brotiš ķ landinu nemur nś um 10 % af heildarmannfjölda, sem er mjög hįtt į alžjóšlegan męlikvarša. Fólkiš ber aušvitaš meš sér bęši menningu og ómenningu, nżsköpun og glępafįr. Til aš nį įttum og giftusamlegri ašlögun fyrir frumbyggja og ašflutta er nś tķmabęrt aš spyrna viš fótum og staldra viš.

Ójafnręši rķkir meš EFTA- og ESB-rķkjunum į undirbśnings­stigum mįla. Fįmennar žjóšir hafa hreinlega ekki bolmagn til aš fylgjast meš og taka žįtt ķ allri žeirri gerjun, sem į sér staš ķ Berlay­mont. Žaš lķtur žokkalega śt į blaši aš setja fram stefnumiš um, aš Ķslendingar skuli nżta alla möguleika til įhrifa, sem EES-samstarfiš bżšur upp į, en til žess gęti žurft 50 bśrókrata. Aš verja takmörkušu ķslenzku skattfé til slķks er lķklega ein óskil­virk­asta leiš, sem hugsazt getur viš rįšstöfun fjįr śr ķslenzka rķkis­sjóšinum og kemur ekki til greina. Meš sama hętti er furšu­legt aš sjį ķ Stjórnar­sįttmįla rķkisstjórnar Katrķnar Jakobs­dóttur, aš nś skuli settur aukinn kraftur ķ innleiš­ingu gjörša ESB ķ ķslenzk lög og regluverk. Žetta kostar fé og veldur sķšan marg­földum kostn­aši ķ atvinnu­lķfinu, er sjaldan til gagns og oft til ógagns eins.

Allar ESB-žjóširnar eiga fulltrśa meš atkvęšisrétt ķ stjórn ACER, en EFTA-rķkin munu žar ašeins fį įheyrnarfulltrśa viš inngöngu ķ Orkusambandiš. Žaš er ęriš verkefni fyrir embęttismenn ESB aš nį sameiginlegri nišurstöšu meš ESB-rķkjunum, og žolinmęši žeirra gagnvart sérkröfum EFTA-rķkjanna er į hverfanda hveli. Er nś svo komiš, eftir aš brezka žjóšin įkvaš aš ganga śr ESB ķ jśnķ 2016, aš embęttismenn ESB eru hęttir aš nenna aš vinna aš undanžįgum eša sérlausnum meš EFTA. Žannig fengu EFTA-žjóširnar engum kröfum sķnum framgengt ķ 6 įra samningažófi um ŽOL, sem nś hefur steytt į skeri, og staša žeirra ķ Orku­sambandinu veršur eins og 2. flokks ESB-rķkis, ef af veršur. Svišsmynd hśsbónda og žręls krystallast ķ ACER.  Ķ Noregi uršu um Žrišja orkubįlkinn (ŽOL) hatrammar deilur ķ Stóržinginu, og um allan Noreg reis mótmęlaalda gegn innleišingu hans. Sveitarstjórnir og fylkisžing samžykktu mótmęlayfirlżsingar og verkalżšshreyfingin lagšist alfariš gegn innleišingu, augljóslega af ótta viš slęmar afleišingar fyrir atvinnustigiš ķ landinu, og mótmęlagöngur meš kyndla voru gengnar vķša ķ landinu.  Stóržingiš er hins vegar hallt undir ESB-ašild Noregs, og til undirbśnings ESB-ašild samžykkti žaš inngöngu Noregs ķ orkusambandiš.

Į Ķslandi er stašan önnur. Mįliš var kynnt utanrķkismįlanefnd Alžingis 2015, og žar varš Frosti Sigurjónsson einn žingmanna til aš vara viš žessu mįli, en žaš hlaut enga almenna umfjöllun, eins og įtti sér žį og ę sķšan staš ķ Noregi. Heimssżn tók ekki žį upp barįttu gegn žvķ, eins og norsku systursamtökin, „Nei til EU“. Eftir aš höfundur žessarar greinar vakti rękilega athygli į mįlinu meš vefgreinum og Morgunblašsgrein, og eftir heimsókn for­manns „Nei til EU“ til Ķslands 1. marz 2018 ķ boši Heimssżnar, tóku 2 stjórnmįlaflokkar viš sér ķ ašdraganda Flokksžings Fram­sókn­ar­flokksins og Landsfundar Sjįlfstęšis­flokksins, žar sem samžykktar voru tķmamóta įlyktanir gegn inngöngu Ķslands ķ Orkusamband ESB. Er nś svo komiš, aš lķklegt mį telja, aš Alžingi hafni umbešinni innleišingu ķ EES-samninginn. Žaš veršur söguleg stund.

 

Valkostur viš EES:

Meš śtgöngu Breta śr ESB skapast alveg nż tękifęri til samskipta Evrópužjóša utan ESB og annarra viš ESB. Ķ ESB-löndunum, einkum į mešal hinna minni, er vaxandi óįnęgja meš samruna­ferli, flóttamanna­stefnu og peninga­mįla­stefnu sambandsins. Į Ķtalķu standa yfir stjórnar­myndunar­višręšur, žar sem flokkar, gagnrżnir į ESB, munu sennilega mynda rķkisstjórn. Fleiri žjóšir kunna aš kvarnast śt śr rķkjasambandinu ķ kjölfar Breta.   Bretar munu vafalaust gera frķverzlunarsamning viš ESB, vonandi eigi sķšar en 2020, og Ķslendingar og Bretar munu gera meš sér frķverzlunarsamning. Ķslendingum mun vafalķtiš einnig bjóšast aš gera frķverzlunarsamning viš ESB, gangi žeir śr EES, og sé tekiš miš af frķverzlunarsamningi Kanada viš ESB frį 2017, veršur hann jafnvel hagstęšari en nśverandi višskiptakjör ķ EES, t.d. į sviši sjįvarśtvegsmįla, en į žvķ sviši er ekki fullt tollfrelsi gagnvart ESB, af žvķ aš Ķsland hafnaši hinni sameiginlegu sjįvarśtvegs- og landbśnašarstefnu sambandsins. EFTA-dómstóllinn, sem jafnan dęmir ķ samręmi viš ESB-dómstólinn, hefur kvešiš upp óvišunandi śrskurš fyrir Ķslendinga um óheftan innflutning į hrįu kjöti, eggjum og ógerilsneyddri mjólk. Žessi innflutningur hefur ķ för meš sér hęttu į sżkingu manna og bśfjįr. Žaš er hrein valdnķšsla EES gagnvart sjįlfstęšri žjóš aš ętla aš gera löggjafar­žing žjóšarinnar afturreka meš lįgmarks varśšar­rįšstafanir sķnar 2009 gagnvart stórfelldum heilsufars­legum og žjóšhags­legum hnekki viš smit. Žaš ber aš lįta steyta į žessu mįli. Ef eftirgjöf vegna skuldbindinga EES-samningsins er óhjįkvęmileg, žį ber fremur aš segja žeim samningi upp. Skašleg langtķmaįhrif eftirgjafar geta oršiš óafturkręf hérlendis.  

Meš śtgöngu śr EES geta sparazt hérlendis grķšarlegir fjįrmunir, ef samtķmis veršur rįšizt ķ grisjun reglugerša­frumskógarins og minnkun eftirlitsišnašarins eftir föngum. Verzlunarrįš Ķslands hefur komizt aš žeirri nišurstöšu, aš beinn og óbeinn kostnašur atvinnulķfsins vegna ķžyngjandi opinberra kvaša nemi um 175 miaISK/įr og vaxi um 1,0 %/įr, mest vegna minni framleišni­aukningar af völdum tķma og kostnašar af reglugeršum og eftirlitsstofnunum. Aušvitaš veršur ķ nśtķma žjóšfélagi ómögulegt aš afnema žessar kvašir, en žaš er brżnt aš skera slķkan kostnaš nišur viš trog ķ litlu žjóšfélagi, žar sem sįrafįir starfsmenn eru aš jafnaši ķ hverju fyrirtęki ķ samanburši viš meginland Evrópu, sem regluverkiš er snišiš viš. Raunhęft er aš spara tęplega 50 % af žessari „yfirbyggingu“eša rśmlega 80 miaISK/įr. Til aš setja žetta ķ launasamhengi gętu allir launamenn landsins fengiš 4 % hękkun launa fyrir vikiš, en skynsamlegra er žó aš nżta svigrśmiš til aš auka framleišnina rękilega og endurvinna žannig samkeppnishęfni atvinnulķfsins meš fjįrfestingum ķ framleišni­aukandi tękni.

 

Orkusamband ESB:

Orkusamband ESB er skilgreint meš Žrišja orkumarkašslagabįlki ESB frį 2009 (ŽOL). Til aš sinna naušsynlegum verkefnum til aš framfylgja stefnumišum Orkusambandsins var Orkustofnun ESB, ACER, komiš į laggirnar ķ Ljubljana 2011. Hśn hefur į sinni könnu aš samtengja öll lönd Orkusambandsins svo rękilega, aš bęši rafmagn og eldsneytisgas geti flętt frjįlst og hindrunarlaust į milli svęša og į milli landa innan Orkusambandsins. Orkulindir Ķslands innihalda enn ekkert jaršgas, en žaš er žó ekki śtilokaš, aš žaš finnist innan efnahagslögsögunnar, og rannsóknir hafa stašiš yfir į Drekasvęšinu, eins og menn vita, hvaš sem śr žeim veršur. Hins vegar eru hér tiltölulega miklar endurnżjan­legar orkulindir, og žaš er einmitt rafmagn śr slķkum orkulindum, sem ACER er į höttunum eftir. Til aš auka afhendingar­öryggi raforku og bęta nżtingu orkuveranna, einkum hinna sjįlfbęru (ašallega vind- og sólarorkuvera), er stefnumiš ACER aš bęta tengingar į milli rafvorkukerfanna aš svo miklu leyti, aš veršmunur į milli žeirra verši minni en 2,0 EUR/MWh eša tęplega 0,25 ISK/kWh į frjįlsum markaši. Gangi Ķsland ķ Orkusambandiš, veršur hvergi meiri veršmunur į milli „nįgranna“ en į milli Ķslands og Bret­lands. Hann er rśmlega 3,0 ISK/kWh eša tólffalt višmišiš. Žetta er skżringin į žvķ, aš ACER hefur tekiš sęstrengs­verkefniš „Ice Link“, sem er um 1200 MW sęstrengur til Bret­lands, inn į forgangsverkefnaskrį sķna, enda mun ACER hafa žaš ķ hendi sér, ef Alžingi samžykkir ŽOL, aš hefja undirbśning verkefnisins af fullum krafti įn žess aš ręša viš kóng eša prest hérlendis um žaš. Meš samžykkt „bįlksins“ felur Alžingi ACER sjįlfdęmi um tilhögun raforkuflutningsmįla innanlands og aš og frį landinu. Hvorki Alžingi né rķkisstjórn verša eftir žaš spurš um žessi mįl, nema EES-samninginum verši sagt upp, enda er žaš megin­hlutverk ACER aš ryšja öllum stašbundnum hindrunum śr vegi frjįlsra og hindrunar­lausra raforku­flutninga um allt svęšiš, svo aš 5. frelsiš bętist viš į Innri markašinum. Slķkar stašbundnar hindranir eru t.d. stefna stjórnvalda um aš nżta hagkvęma innlenda orku til atvinnusköpunar um allt land.

Allir sjį, aš Ķslendingar eru į allt öšru róli en ESB-rķkin ķ orku­mįlum og eiga enga samleiš meš meginlandinu ķ žessum efnum, enda voru orkumįl ekki eitt hinna umsömdu sviša ķ upphaf­lega EES-samn­ingnum, sem var settur į laggirnar til aš įkvarša leikregl­urnar fyrir frelsin 4 į Innri markašinum, ž.e. fyrir frjįls vöruvišskipti, frjįls žjónustu­višskipti, frjįlsa fjįrmagns­flutninga og frjįlsa för fólks innan EES. Ķslendingar eiga alls ekki aš samžykkja śtvķkkun į gildis­sviši EES-samningsins, žvķ aš žannig nįlgast žeir enn meir aš verša undirsįtar Brüssel-valdsins. Įstęšan er sś, aš ESB-rķkin eru ķ samrunaferli, og Fram­kvęmda­stjórnin mešhöndlar EFTA-rķkin nś sem annars flokks ESB-rķki, ž.e.a.s. ętlar aš setja žau undir stjórn stofnana, eins og ACER, sem žau hafa ekkert komiš aš mótun į og eru ekki fullgildir ašilar aš. Žetta strķšir algerlega gegn Stjórnarskrį Ķslands, 2. gr., og kemur žess vegna alls ekki til mįla ķ huga annarra en ESB-sinna. Aš sjįlfsögšu skiptir engu mįli ķ žessu sambandi, hvort aflsęstrengur til śtlanda er nś fyrir hendi eša ekki.

Nišurstaša:

EFTA-rķkin ķ EES eru ķ hlutverki žręlsins į höfušbólinu. Žau hafa hingaš til tekiš žvķ, sem aš žeim var rétt. Hśsbóndinn fęrir sig hins vegar stöšugt upp į skaptiš, svo aš nś er komiš aš žvķ aš toga ķ neyšarhemilinn og segja: „hingaš og ekki lengra“.   Stóržingiš féll į prófinu, žótt norska žjóšin stęšist žaš meš glans. Ķ Noregi hefur nś myndazt gjį į milli žings og žjóšar. Į Ķslandi blįsa samt ašrir og gęfulegri vindar. Žaš viršist ętla aš verša fullur samhljómur į milli žings og žjóšar ķ hinu svo kallaša ACER-mįli, sem er į mįlaskrį rķkisstjórnarinnar į voržinginu 2018.

ACER-mįliš er stórmįl fyrir Ķslendinga, žótt enginn sé enn aflsęstrengurinn til śtlanda.  Žaš snżst ekki um eignarrétt yfir orkulindunum aš žessu sinni, heldur um rįšstöfunarréttinn į raforkunni. Eiga lżšręšislega kjörnir fulltrśar į Ķslandi aš eiga möguleika į aš stżra notkun hennar ķ žjóšhagslega hagkvęma farvegi, eša į aš lįta markašsöfl nišri ķ Evrópu um aš beina henni til hęstbjóšenda žar? Į milli žessara tveggja kosta eru himinn og haf, og žaš er ótrślegt, aš Alžingi Ķslendinga skuli įriš 2018, į einnar aldar afmęlisįri fullveldis landsins, vera sett ķ žį veruleikafirrtu stöšu aš žurfa aš velja į milli žessara tveggja kosta.

 

Garšabę, 8. aprķl 2018,

Bjarni Jónsson, rafmagnsverkfręšingur


mbl.is Finna lausn įn žįtttöku Ķslands
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband